Kundera, pisarz wspólnego losu

Na Uniwersytecie Warszawskim w drugiej połowie lat 80, chociaż nie studiowałem bohemistyki ani romanistyki, tylko polonistykę – wśród kolegów a bardziej koleżanek, bo wydział był to sfeminizowany, nie znać Kundery uchodziło za ciężki obciach. Nieważne, że do egzaminów nawet arcydzieła literatury oświeceniowej czy pozytywistycznej studentki poznawały z przeczytanych wstępów do ich wydań w serii Biblioteki Narodowej, zawierających zwięzłe streszczenia. Ale “Nieznośną lekkość bytu”, “Księgę śmiechu i zapomnienia” czy “Walc pożegnalny” pożyczano skąd się udało i zaczytywano.    

Józef K. z “Procesu” Franza Kafki, odkąd odwiedzający go tajniacy zjedzą jego śniadanie, próbuje się zachować racjonalnie, chociaż oskarżeń nigdy nie pozna, a biegli znawcy lojalnie go uprzedzają, że wobec przebiegu sprawy może liczyć co najwyżej na “pozorne uniewinnienie”. Podobnie geometra K. z “Zamku”, który uparcie próbuje się do tytułowego bastionu dostać, pomimo, że wszystko sprzysięga się przeciw niemu. Ich późny wnuk to lekarz Tomasz z czasów Praskiej Wiosny. Bon vivant i humanista, zyskujący naszą sympatię, nieco bardziej współczesny odpowiednik Doktora Żywago z powieści Borysa Pasternaka. Tomasz uczestniczy w ruchu odnowy. Szykanowany, nie wyjedzie jednak na stałe z kraju. Podejmie pracę na wsi, pośród zwykłych ludzi, których dotychczas znał wyłącznie w roli pacjentów. Stara się żyć normalnie, mimo, że presja historii rozbija jego dotychczasowe dokonania. Ta egzotyczną z pozoru dla zachodniego odbiorcy historię sfilmował z niespodziewanym sukcesem frekwencyjnym i oscarowym (dwie statuetki) Philip Kaufman z Juliette Binoche w jednej z głównych ról. 

W jego wersji nie ma sobie równych scena, gdy wypadająca nad ranem z domu po kłótni z Tomaszem jego zazdrosna nie bez powodu partnerka Teresa napotyka jadące z naprzeciwka z chrzęstem gąsienic po bruku praskiego zaułka radzieckie czołgi. Oddaje to znakomicie, jak u Kundery prywatność człowieka spotyka się z publiczną stroną jego egzystencji. A co czai się za najbliższym zakrętem – nie dowiemy się. Kultura i cywilizacja pomogą nam co najwyżej w tym, żeby łatwiej się tego domyśleć. Znaczące, że wśród tytułów ostatnich, napisanych już po francusku powieści Kundery znajdują się obok “Tożsamości” również “Powolność” i “Niewiedza”. A autor do końca opowiada, jeśli zaś filozofuje, to ma się wrażenie, że przy okazji. Bohaterowie nie są papierowi. Żywo przejmujemy się ich losem, niezależnie czy chodzi o szlachetnego chirurga Tomasza o całkiem nie uporządkowanym życiu osobistym czy nawet o antypatycznego poetę i karierowicza z “Życie jest gdzie indziej”.    

 

Władający po mistrzowsku piórem – czego, gdy pisał po czesku ocenić nie potrafię, ale już po francusku tak – i znajdujący niepowtarzalne konwencje Milan Kundera pokazał, że pisarz nie musi pozostać tylko rzemieślnikiem ani eksperymentatorem. I że jego odkrycia wyprzedzać mogą prace znawców geopolityki i politologów, o praktykach obu tych dziedzin nawet nie wspominamy.